Эндрк үйин хальмгудыг өвкнрлә залһсн дегтр

Сегодня, 15:39 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг, Сойл

Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музейд шидр йир ховр нег дегтр белглгдв. Тернь Чиңһс хаана туск дегтр болв. Хар-Даван Эрнҗән бичсн дегтр «Чингис хан: как полководец и его наследие. Культурно-исторический очерк Монгольской империи» гиҗ нерәдгднә. Эн дегтр Сербийд 1929 җилд барлгдҗ һарсмн. «Всемирная история. Вече» гидг цуг делкәд темдгтә чинртә һарцсин хураңһуд Хар-Даван Эрнҗәнә эн дегтр орсинь бас ончта йовдл болв.
Музейин көрңд орҗ ирсн эн дегтр йир ховр һарц болҗана. Хар-Даван Эрнҗән һаран тәвәд, сербск үүртән белглсн дегтр ода түүрвәчин һарсн һазртнь ирв. Дегтриг Келн-улсин музейд мана һазра күүкд күн, ода Нижний Новгород балһснд көдлҗәдг Светлана Помпаева белглв.
Цецн ухата билгтин үүдәвр.
Дегтрин түүрвәч Хар-Даван Эрнҗән (1884 – 1953) - хальмг улсин билгтә болн цецн ухата үрдин негнь болҗана. Гүн медрлтә эмч, билгтә этнограф, олна үүлдәч Хар-Даван Эрнҗәнә нериг XX зун җилин түрүн өрәлд Хальмгт әмтн йир сән меддг бәәсмн. Билгтә эмч Хар-Даван йосна болн олна үүлдврт шунҗ орлцҗ йовсмн. 1920 җилд цааҗллһнас зулад, Хар-Даван һазадын орнд һарч йовсмн. Түрүләд Югославьд эн бәәршлв. Энд бәәсн хальмгудыг хамцуллһар баһ биш көдлмш кеҗ, олн дунд тоомсрта йовсмн. Хөөннь Сербийд тусад, урдк кевәрн хальмгудыг хамцулҗ йовсн мөн. Энд Чиңһс хаана туск дегтр бичсн болдг.
Хальмгин билгтин эн дегтриг музейин көдләчнрт бәрүлҗ өгчәһәд, Светлана Помпаева Сербийд хальмгудын тууҗар соньмсад, хәәвр кеҗ, хойр нутгин хоорндк тууҗлгч залһлдана тускар дегтр бичсн Алексей Арсеньевин даалһврар эн дегтриг авч ирсән медүлв.
Делкәд нер һарсн, саяд улсин оньг авлсн дегтр түүрвәчин төрскнд ирснь таңһчин сойлын җирһлд ик чинртә йовдл болҗахинь музейин көдләчнр үнлв. Эн һарц ховр дегтрин саңд орад, олн умшачнрин оньгт тусхагдхин тускар дегтриг авчаһад, әңгин һардач Окна Нәәмн тууҗлгч чинринь зааҗ келв. Тууҗин-сойлын зөөр хадһллһн ик чинртә болдгиг эн йовдл медүлҗәнә. Хальмг улсин билгтә болн ухата үрдин нериг мартлго бәәхинь, теднә санлыг тевчдг йовдл болҗахинь Хар-Давана Эрнҗәнә дегтр Хальмгтан ирсн йовдл ил кевәр медүлв.
Күүнә һазрт ончрв.
Хар-Даван Эрнҗән бичсн эн дегтриг умшсн улс олн мөн. Чиңһс хаана дәәч үүлдвринь, нутг тогтадг йосна улынь тәвсн, олн улсиг хамцулсн алдр үүлдәчин кесн тоотыг үзүлҗәдг дегтриг хальмг түүрвәч Хар-Даван Эрнҗән бичсн болдг. Эрвлцин хөөн кесг хальмгуд Сербин нутгт туссмн, бәәрн һардвр теднд бәәх бәәринь һарһҗ өгсмн. Тер күнд цагт энд хорһдҗ бәәсн хальмгуд олн-зүсн көдлмш кеһәд, бәәрн улсла таньлдад, ни-эвәр бәәһәд, шин һазрт батрсмн. Хальмг хурл күртл босхч авад бәәршсмн. Эдн дунд эмч болн олна үүлдәч Хар-Даван Эрнҗән йовсмн. Медрлтә, сурһульта, эрдмтә Эрнҗән энд олн үүрмүдтә болсмн. Чиңһс хаана туск дегтрән энд барлсмн. Түрүн һарцин нег дегтриг нәәҗдән, сербск эмчд, белглсн бәәҗ. 93 җил болад, тер дегтриг аукционд номт болн шинҗләч Алексей Арсеньев хулдҗ авсмн. Эн дегтрт Хара-Даван һаран тәвсн бәәҗ. Ямаран соньн олвр гиһит! Дегтриг эн номт Светлана Помпаеван хайгар илгәһәд, Хальмгт күргҗ үзтн, гиҗ сурсн бәәҗ.
Номтын даалһвр күцәһәд.
Хальмгиг Сербийлә залһҗадг эн хойр күүнә тускар ончлҗ келх кергтә. Светлана Помпаева Нижний Новгород балһснд бәәнә гиҗ деер темдглләвидн. Тенд балһсна муниципальн өлг-эдин болн һазрин көрңгин заллтын әңгиг мана һазра күүкд күн толһалҗ көдлҗәнә. Эрдмәрн экономист Светлана Помпаева чадмг болн шунмһа үүлдврәрн Нижний Новгородт күндлгднә. Сербийлә яһҗ залһлдан учрсмн гихлә, Нижний Новгород балһсн Сербин Нови Сад балһснла ах-дүүһин залһлда бәрдгчн. Эднә иньгллт 20 җилдән делгрҗ йовна. Балһснд Сербин төв үүлднә. Лобачевскийин нертә ик сурһулин кел шинҗллһнә әңгин улд тер төв хойр орн-нутгин хоорндк залһлданд туслх хамцу шинҗллтс кенә, сойлын болн нань чигн халхар залһлда бәрнә. Хойр балһсна делегацс нег-негндән дару-дарунь одна. Дарани тиим йовлһнд Нижний Новгород балһсна делегацин ханьд Светлана Помпаева Нови Сад балһснд одсмн. Тенд күүндврин йовудт Светлана хальмг күн болҗахинь медсн сербск олна үүлдәч Божидар Джукич терүг Алексей Борисович Арсеньевла таньлдулҗ. Хальмгин болн Сербин хоорнд кезәнәс авн залһлдан бәәхинь тиигхд Светлана медв. Түрүн харһлтас авн Алексей Борисович «Менд, күндтә хальмг күүкн», - гиҗ Светланаг тоссмн. Хальмгудыг Сербийлә залһҗадг соньн олн тоотын тускар тер келҗ өгв. Хәрлһн деернь, мини нег даалһвр күцәҗ чадхит - гиҗ Алексей Борисович сурсн болна.
Хар-Даван Эрнҗәнә дегтриг Хальмгт күргҗ үзтн гисн даалһвринь Светлана күцәв. Тиигәд Сербийд таньлдсн ах үүрин даалһвриг күцәһәд, Светлана нидн А. Амр-Санана нертә Келн-улсин дегтрин саңд Хар-Даван Эрнҗәнә дегтриг авч ирҗ өгсмн. Эн дегтриг хадһлҗ йовсн, хальмгудын болн серб улсин хоорндк залһлдана шинҗллт кеҗ йовдг Алексей Арсеньевин тускар келҗ өгсмн.
Светлана Помпаева Элст балһснд һарсмн, Элстин 19-ч тойгта дунд сурһуль төгсәсмн. Түрүләд финансин-экономикин колледжд сурсмн, дарунь Белгородск ик сурһуль төгсәсмн. Сурһулин җилмүдт седвәртә баһчудын тоод олна көдлмшт шунҗ орлцҗ йовсмн. Нег җил таңһчдан көдлснә дару Москвад өлг-эдин министерствд көдлх арһ учрв. Көдлмштән батрад, медрлтә болн седвәртә баһ наста мергҗлт даруһас Нижний Новгород балһснд күрв.
Хальмгуд болн серб улсин хоорнд залһлдан яһҗ тогтсна тууҗин тускар номт Трофимә Алтман келҗ өгв. Арвн һурвдгч зун җилд Чиңһс хаана цергин зергләнд йовсн хальмг дәәчнр Сербин һазриг түрг деермчнрәс сулдхсн бәәҗ. Сулдхвр делдсн хальмгудт тиигәд Сербин әмтн ик ханлтан өргҗ, үйәс үйд хальмгудын ач-тусин тускар келҗ йовсмн. Мана хол өвкнр әмтнд сә кеһәд, деермчнрәс сулдхад, дөңгән күргсн йовдл зууһад җилмүдин туршарт мартгдлго хөөтк үйнртнь тусан хальдаҗ йовна.
«Төөрч йовад, төркән олв».
Хар-Даван Эрнҗәнә дегтр төрскн нутган ирсн йовдлас иштә олн ухан-тоолвр үүдв. Тер тоод эврә газетин тускар келх дурн күрв. Иргчдән зун арвн җилин өөнән темдглх «Хальмг үннд» Хар-Даван Эрнҗәнә зе күүкн Семена Антонина көдлҗ йовла. Дамшлтта седкүлч таңһчин бәәдл-җирһлин болн эврә һазран күч-көлсәрн кеерүлҗәдг улсин тускар бичҗәсмн. Редакцин профсоюзин әңгиг толһалад, баһ наста седкүлчнрт Антонина Семеновна дөң нөкд болҗ йовсмн.
Хальмгуд альд йовв чигн элгн- садан олна гисн үлгүр бәәнә. Светлана Помпаевала кесн күүндврин йовудт Нижний Новгород балһснд хальмгуд цөн бәәхнь медгдв. Болв эдн хоорндан ниитәһәр, байр-зовлңган хувалцҗ бәәнә. Светлана Николаевна эн туст нег йовдл тодлв. Губернатор кесн тооврт нег күүкд күн Светланаг ширтҗ хәләһәд бәәв. Тиигҗәһәд, та альдас ирвт - гиҗ сурв. Москваһас, - гиҗ Светлана хәрү өгв. Та тенд һарвт? - гиҗ дәкн сурҗадгчн. Уга, Өмн үзгт бәәдг нег нарта таңһчд… - гиҗ келхләнь, менд! – гиҗ тер күүкд күн келснь өврмҗтә болв. Тиигәд эдн таньлдад, өөрхн үүрмүд болв. Тер күүкд күүнә аавнь дәәнә хөөн Нижний Новгород балһснас хол биш нег селәнд бәәршлсн болҗ һарв. Тохмарн тедн Лаганя улс бәәҗ. Таньл-үзлин тускар күүндәд бәәҗ, худнр болҗ һарв.
Үгин хоорнд «Хальмг үннд» газетд олн җилдән көдлҗ йовсн Валентина Иванова Светлана Помпаеван элгн-садн болҗ һарв. «Төөрч йовад төркән олна» гидг тер. Хар Даван Эрнҗәнә дегтр төрскн һазртан ирсн йовдл тууҗин цагиг өөрдхәд, хальмгуд альд йовв чигн ухаһарн болн билгәрн нер һарч йовдгиг дәкн нег медүлв. Хальмгин цецн ухата болн билгтә үрн Хар Даван Эрнҗәнә ач-тусинь өргҗ үзүлсн чинртә йовдл әмтнә җирһлд цугнь холвата болдгиг дәкнәс иткүлсн болв.
ХӨӨЧИН Галина

Видео