Күн ахта, девл захта

Сегодня, 10:54 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Өвкнрин кезәнк авъясмудас кесгнь өдгә цагла ирлцнә. «Авгин сурсн авъяс әмн һартл мартгддго», – гиҗ мана көгшд келдг билә. Бичкндән дассн заң-авъяс бат болн удан бәәдгин тускар энүнд келгдҗәнә. «Авгин сурсн авъяс» гисн баһ настаһасн авн эклҗ дассн сурһмҗ гиҗ келх кергтә. Түрүн экнәснь авн авсн заң күүнә цееҗд тер батар тодлгддг төләднь үлгүрт орҗ «авгин сурсн сурһуль әмн һартл мартгддго» гиҗ келгдҗәнә. Үлгүрлхд, өрүн босад өркән хәрүлхләрн зөв эргҗ хәрүлдг. Гертәсн һарад йовхларн һулмтан зөв эргҗ һарад, одсн гертән зөв эргҗ буудг. Ирсн гиичд идәни дееҗ, цә өгхләрн ааһднь зөв эргүлҗ кедг. Ямр чигн хувцна зөрүлвр зөв эргцтә. Зөв эргүллһн мөңк шар нарна эргц дахҗ йовх авъяс болҗана. Модна халхин урч, төмрин халх урч, үүл бәрлһнә (юм уйдг, хатхмр, һос уйдг) урч гиҗ келгднә. Энүнә туск медрлиг (сурһулиг) баһасн авн сурҗ, медҗ авхла, эн хамг эн товчта үглә: «авгин сурсн авъяс әмн һартл мартгддго» залһлдата болдмн гиҗ келх кергтә.


Күндлгч авъяс
Мана хальмг улс кезән-кезәнәс нааран көгшдүдән, ахнран күндлдг сәәхн, һольшг авъяста. Тер учрар цецн, ухата өвкнрин «Ахан – алд күндлдг, дүүһән – делм өкәрлдг» гидг үлгүр бәәнә. Медәтә, бийәсн насарн ах улсиг күндлтхә гисн утхта үлгүр, болв тиим кү күндлдг баһ күүг бас баһар болвчн күндлтхә гисн деерәс авн «дүүг делм күндлдг» гиҗ, энүнд келгдҗәнә. Эн үлгүрт бәәх «алд» гисн үг хойр һаран хойр талан делхлә, тиим ут гисн үг, өдгә цагин кемҗәһәр болхла, күсдундур метр шаху ут. «Делм» алдын өрәл гисн үг. «Алд» гисн үгин үчр-утхинь авад келхлә, хойр һаран утднь хойр талан суңһад делхлә, тернь нег алдд тоолгдна. «Делм» гисн үгин учр-утхнь болхла, нег һаран утднь делхлә, терүнә ээмәснь авн һарин хурһдын үзүр күртл нег «делм» болҗ тоолгдна. Хальмг олн-әмтнә «Җаңһр» дуулврт орчлңгин сәәхн Миңгиянә алтн шарһ арнзл күлгин хурднаннь тускар иигҗ келгднә: «Сананас делм хурдн, салькнас алд хурдн». Урднь метрическ кемҗән һарад уга цагт юмна утынь, өргнинь, эс гиҗ ахринь кемҗәлхләрн, утдан тедү «алд», эс гиҗ тедү «делм» гиҗ келдмн. Өндрәрн арвн алд, чееҗәрн тавн алд Баатр бәәҗ гиҗ хальмг туульд келгднә.
«Күн ахта, девл захта, мөрнтн тохата», – гиҗ көгшн улст мөринь тохҗ өгәд, тәмк нерҗ өгәд, сүүһәснь өргәд мордулдг. Терүг күндлх кергтә, терүнә келсиг соңсх, терүнәс завр авч дасх кергтә гисн үгмүд. Эн үлгүрин һол учр-утхнь болхла, кен чигн күүнд ахлгч бәәдг, юн чигн юмнд зах бәәдг гиҗ келгдҗәнә. Үлгүринь авад келхлә, олн әмтнә заагт болхла ах бәәдг, ямаран чигн хальмг улсин хувцнднь зах эркн биш бәәдг, тер дотр, девлд чигн зах бәәдг гиҗ келгдҗәнә. «Зах» гисн үг талдан чигн нег чинр биидән зүүҗ чадхмн: зах һазр, захин күн болвас гиҗ чигн келҗ болхмн. Медәтә улст баһ улс хаалһ һарһҗ өгдг, үүдинь секҗ өгәд орулдг. Медәтә улс күүндҗәхлә баһчуд хоорнднь орҗ үг келдго. Идәни дееҗ көгшн күүнд түрүлҗ өгдг. Бер күн күндләд хадмин нер келдго, хадмдан нүцкн көлән, толһаннь ора үзүлдго.
Залу күн – герин эзн гиҗ келгддг. Тегәд өрк-бүлд күцәгддг тоот залу күүнәс эклдг болҗана. Өрк-бүлин ах үй улст, аав-ээҗнрт кезән-кезәнәс нааран онц оньг тусхагддг бәәсмн. «Кен ахан күндлдг, кен бичкнән эңкрүлдг» гидг эн болҗана. Насн ирәд, эк-эцкнь медәрәд, күч-көлсән давулхд күнд болсн цагт, эднә кергиг ууһн көвүн цааранднь давулдг болҗана. Өрк-бүлин, элгн-садна хоорндк хәрлцәг батруллһнд эцкин келсн үг һоллгч болдг мөн. Хальмг өрк-бүлд ах үй улсан тевчдг сән авъяс бәәнә. Эднә келсн үг һоллгч болдг, энүнәс давдг арһ уга, тедү дүңгә тевчлһн болҗана. Күүкд күн герин эзән тевчәд, неринь келлго «Та» гиҗ дуудг бәәсмн. «Та гисн – таалснла әдл, чи гисн – чичснлә әдл» гидг үлгүр эн йовдлын ил герч.
Хальмг улс элгн-садндан, төрл-төрсндән йир дурта. Тедн хоорндан йир эңкр, нег-негән күндлнә, нег-негндән нөкд-дөң болна, тегәд энүнә тускар үлгүр өргнәр олзлгдна.
«Эврәннь һарлдсн экән күндлсн күн талдан күүнә эк харах зөв уга» гидг үлгүр иим учр-утхта: эк болһн әдл, тедниг «мини-чини» гиҗ йилһл уга күндлҗ йов гисн сурһмҗ энүнд өггдҗәнә. Эврәннь һарлдсн экән тоомсрлҗ күдлдг күн болһн күүнә экиг хараҗ, му келх уга, терүг күндлх зөвтә гиҗ цугтад сурһмҗ өггдҗәнә. Кен чигн күүнд эврә һарлдсн экәс өөрхн болн эңкр күн уга болдгинь цугтан медцхәнә, юңгад гихлә эк күн болһн үрән һарһҗ өскхәсн урд, тер һарх үрән йисн сард гесндән тееһәд, үрн һарсна хөөннь арвн сард алтн шар уурган көкүләд, сөөг – сө гилго, өдриг – өдр гилго, унтл-кевтлго гишң арднь орад, өскәд-босхад, кү кеһәд, көлд орулдгнь бас кенд болв чигн медгднә. Тиим ик ачта экиг кен эс күндлнә, кен эс тоомсрлна. Тиим экиг харана гидг икл му йовдл гиҗ келх кергтә.
«Эврә ээҗин келн элсн тоңһргин ир, күүнә ээҗин келн күтц хурц тоңһргин ир». Эврә ээҗин келснд үрн һундхш, тегәд терүг дарунь мартчкна, юңгад гихлә эврә ээҗ хар угаһар, сурһмҗ өгхәр келдмн. Күүнә ээҗ (хадм эк) бериг зоваһад, күнд көдлмшт зарад, догшрхад, керлдәд бәәдг сам харһна, терүг хурц тоңһргин ирлә дүңцүлҗәнә. Эн үлгүриг келхләрн, хәрд һарсн күүкнә тускар келгдҗәх үлгүр гиҗ келх кергтә, юңгад гихлә хәрд һарад уга цагтан, тер күүкн эврәннь һарлдсн, экиннь һарт бәәх цагтан эврә экин келн җөөлн (элсн тоңһргин ирлә әдл) болдг бәәсмн. Хәрд һарсна хөөннь хадм экиннь һарт орхларн, терүнә (хадм экин) келн хату догшн (хурц тоңһргин ирлә әдл) болдг бәәсмн.
Кемр элгн-садан, төрл-төрсән эс керглсн күүг йир шүвтр, цецн, хорта үгәр үлгүрмүд тедниг шалһна: «Төркән һолсн күүкн му, төрлән һолсн көвүн му». Кен чигн күүнд төрскн һазр, төрл-төрснәс өөрхн юмн уга гиҗ келгднә. Тегәд хәрд һарсн күүкн күн төркән, төрҗ һарсн болн өссн-боссн һазран һолсн сән йовдл биш, юңгад гихлә эврәннь төрҗ һарсн һазрас эк-эцкән, төрл-садан һолад, теднән дурго болснла әдл гиҗ тоолгдх зөвтә. Өсәд-босад, көлд орсн көвүн төрлән һолхла, терүнәс му йовдл уга, юңгад гихлә төрл-төрсән һолсн көвүн, төрҗ һарсн һазран һолснла әдл гих кергтә.
«Ичр уга элгнәс, ичртә дәәсн деер» – гидг үлгүрәр ичр уга элгн-садн күүг өшәтнәс дор гиҗ дүнцүлҗ, терүг шалһҗ ичр күүнә нег эркн сән заң-авц, терүг эвдҗ болшго гисн сурһмҗ энүнд өггдҗәнә. Элгнд элгн бәәнә: нег элгнь болхла, цаһан седклтә, хар ухан уга, эврәннь элгн-садндан күндлҗ тусан күргнә. Болв талдан нег элгнь болхла, бәәхтә элвг эдлвр-уушта элгнәсн мел кезәчн ичр-һутр угаһар юм авад бәәхдән дурта. Мел шишлң тиим улсиг шалһҗ, тедниг бурушаҗ һарһсн товчта үг, юңгад гихлә ичртә дәәсн, ичрән хадһлхин төләд тер ичр уга элгнлә әдл юм һарһш уга. Ичр гисн күн болһна нег хамгин ахлгч чинрнь болдна. Тегәд чигн кен чигн күн кезәд чигн ичрән гелго, терүгән хадһлҗ йовх зөвтә гиҗ цугтад сурһмҗ өггдҗәнә. Кенчн күн һарлдсн төрлән, һазран, орн-нутган мартх зөв уга гисн учр-утх һарһхин төлә зүткҗ ноолдх кергтә.
Ирсн гиичиг сәәнәр тооҗ, тедниг һундалго һарһх зөвтә. Гиичнр герт орхларн насарн ах улсиг түрүләд орулдг, хотын дееҗ өгдг. Холас, хәр һазрас ирсн гиич хотыг зөв эргҗ бууһад, зөв эргҗ һарһдг. Энтн насни туршар нар дахад йовдг гисн күндлгч авъяс болдг. Ирсн гиич һарад йовҗаһад, һулмт деернь хойр-һурвн арһс тәвдг бәәҗ, эннь мөңкинд һал-һулмт бичә унтртха гисн авъяс. Эн авъясмудын тускар «Гиичәс хот бичә хармн, бийәсн хувц бичә хармн», «Хотын сәәг гиичдән өг, хувцна сәәг эврән өмс», «Ирсн гиич морддг, орсн боран гиидг» – гидг үлгүрмүдәр медгднә. Ирсн гиичиг сәәнәр тооҗ, тедниг һундал уга һарһх зөвтә гих утхта үлгүрмүд. Гертән ирсн гиичәс хот хармнхла – тер йовдл герин эзнд ик му нерн болҗ һархнь медгднә. Тегәд чигн «гиичәс хот бичә хармн» гиҗ келгднә. Гиичнр гертән ирсн цагт герин эзн күн эврәннь хувцна сәәнинь өмсҗ, гиичнриг күндлҗ тосх зөвтә гих чинртә үгмүд.
«Ид гихлә чимклҗ, ир гихлә шаһаҗ» – ирсн гиичд хотыг идтхә гиҗ ол давтхла, эвго йовдл, ирх зөвтә күүг кесг дәкҗ ир гиҗ сурхла, бас сән биш гисн сурһмҗ эн үлгүрт өггдҗәнә. Эн ик сурһмҗта үлгүриг келхләрн, гертән ирсн гиичиг тосхларн, «идтн», «идтн» гиҗ тоохла эвго, учр юңгад гихлә тер эмәһәд (ичәд), хотыг идхләрн чимклҗ, бичкнәр идх гиҗ келгдҗәнә. Тегәд чигн гертән ирсн гиич күүг хотынь сәәнинь болн элвгәр өгч тоохларн, «идтн, идтн» гиҗ келлго, тагчг бәәхлә, тер һольшг йовдл. Кен чигн күн болһнд гертән ирсн гиичиг һольшгар тооҗ һарһх зөвтә гиҗ сурһмҗ эн үлгүрт өггдҗәнә. «Ир гихлә шаһаҗ» гиҗ келгдҗ бәәх үглүрин учр-утхнь болхла, кен чигн күүг наар гисн, эс гиҗ ир гисн зуһуһин йовдл болдмн гиҗ келгднә. Зәрмдән эн үлгүр иршго зөвтә күүнә тускар келҗ олзлгдна, тер цагт ир гисн күн күүнә герт ирхләрн, үнәр ир гисинь, эс гиҗ худлар ир гиснь маһдлад, герт орлго, шаһаһад хәләчкәд, эзнь гертән бәәхинь лавта медчкәд, тегәд оч герт орҗ ирдг зөвтә. Болв эн үлгүр үнн седкл-ухаһарн эс ирсн күүнә тускар келгдҗәнә. Тер күн иршго саната, болв дегд ол «ир, ир» гиһәд бәәхлә, ирсн нер авхар, ирәд нег бичкн зуур бәәҗәһәд йовҗ одсн күүнә тускар келгдҗәнә.
Ямаран сән гиич болвчн, ямаран сәәнәр тедн тоогдвчн, ямаран кевәр тедниг күндлвчн, гиич эркән уга хәрх зөвтә. Тиим заң-авъясиг мөрнә хойр чикнлә дүңцүлҗ, лавта тиим цаг-кемҗән бәәхиг медүлҗәх үлгүр «Мөрнә чикн хойр болв, мордхин цаг негн болв» бәәнә. Кен чигн күүнә герт гиич болҗ ирсн улс хәрх цагнь болад ирхләрн, шуд эн-тер угаһар һарад йовцхахш. Тоовур кесн герин эзиг һундалго төләд тер ирсн гиичнр иигҗ келцхәдмн: «Не, герин эзн, маниг сәәнәр гиичлүлсндтн танд бидн икәр ханҗ бәәнәвидн. Ода тегәд, «мөрнә чикн хойр болв, мордхин цаг негн болв». Бидн ода хәрх зөвтә болҗанавидн, мал-гертн бүрн-бүтн болҗ, теңгрин өвчн угаһар, терчин зовлң угаһар цуг өрк-бүләрн амулң менд бәәтн. Байрта харһҗ бәәй!», – гиҗ келәд, гиич улс хәрцхәнә. Ирсн күн ардан үүдән чаңһар хаадго (дәкәд чигн ирәд бәәхв гисн авъяс).
Кемр бер күн саата болхла, хадм зогсад бериг давулна. Бер хойр давхр, хойр әмн, хойр зүркн, буйн болтха, йовтха! – гисн күндлгч авъяс.
Цә уучкад, ааһан бүркҗ тәвдго. Бүркәд тәвхлә, дәкҗ танаһас хот амсхшив гисн му авъяс болҗана.
Мөртә күн адһҗ йовсн болвчн кеер кевтсн шаһа үзхләрн бууһад һурв цегләд авдг.
Хош толһан хоорнд
Хумха җөөрү кевтҗ,
Авад, авад цеглхнь
Алц, тааһар белглнә! – гиҗ келдмн. Шаһа алц, та тусад бәәхлә сансн керг күцх гинә. «Та» тусхла – көвүн һарх, «алц» тусхла – күүкн һарх гиҗ йорлна.
Гер-бүләс көвүн һархла, эк болсн эмгнд бүкләр чансн хөөнә ууц, күүкн һархла – чансн хөөнә өвцү золһдг. Көвүн үрн баатр болх – бүкл ууц барҗ чадх, күүкн үрн бичкн хотта болх гиҗ йорлдг. Эннь хойрдгч экиг күндлҗәх авъяс болҗана.
сән-сәәхн җирһл дурдҗ
Үрн һархла, хүрм байр болхла, көгшн күүһәр йөрәл келүлдг. Мана өвкнр оньдин цагт бурхнд шүтҗ йовсн улс. Тегәд эдн ямаран чигн цагт зальврад, бүрн-бүтн, сән-сәәхн җирһл олн деедсәс сурҗ йовсмн. Тиим нег авъяс – хотын дееҗд йөрәл тәвлһн. Йөрәлин утхнь – сән-сәәхн җирһл дурдлһн.
«Йөрәлин экнь тосн, харалын экнь цусн» – гидг хальмг гидг үлгүр бәәнә. Күүнә җирһлин хаалһ сәәнәр, түрү-зүдү угаһар, гемм-зовлң уга болтха гисн чинртә үгмүд. Харал ямаранчн күүнд, эс гиҗ аһруснд дурго болхларн, харал тәвцхәнә. Кезәнә цагас нааран хальмг улс зүсн-зүүл йөрәл тәвдг бәәсмн. Үлгүринь келхд, бүүрән йөрәхин кергт, цә чанад, мах чанад, хамдан ирҗ бүүрлсн медәтнринь гертән наар гиҗ авад, шин бүүрән йөрәлһдг билә. Талдан чигн олн зүсн йөрәл бас тәвгддг билә. Йөрәлмүд нәәрт болн гиичллһнд тәвнә. Урднь йөрәлмүд нурһлҗ медәтә, көгшн улсар келүлҗ йовсмн. Медәтә күүнә тәвсн йөрәл деедсин олн бурхдт күрх гиҗ санҗ йовсмн. Гиичллһнд болн нәәрллһнд эрк биш медәтә улсиг дуудҗ йөрәл тәвүлдг бәәсмн. Йөрәл болһн күүнә җирлһд, хамг орчлңд кишг-буй тальвна. Йөрәл – мана өвкнрин келнә билгин нег байн гисн зөөрнь болна. Йөрәлин экнь тосн болхла, харалын экнь цусн гиҗ эн үлгүрт орҗ кегднә. Иигҗ келгдгнь бас учрта. Харал тәвхләрн, хоорндан өшәтә улс нег-негән харадг бәәсмн. Үлгүринь келхд, «харачнь хамхрг, хар усн чамд бичә олддг»! гиҗ бузр, хар үг орулад харадг билә. Энүнәс келтә хойр күн хоорндан ноолдад чигн билә. Тегәд чигн харалин экнь цусн гиҗ келгддг болсмн.
«Йөрәл уга алтнас, йөрәлтә зес деер», – гидг цецн, ухата өвкнрин нег үлгүр бәәнә. Хармнҗ бәәһәд өгсн алтнас хар ухан угаһар, үнн цаһан седкләрн өгсн «зес» деер болдмн гиҗәх товчта үгмүд. Эн товчта үгин эркн учр-утхнь болхла, дотран дурго сана зүүҗ, хармнад өгх угаһар бәәсн бийнь, зуг арһ уга болад, зевин учр ахлад, дурн угаһар өгсн ик үнтә алтнас эврәннь үнн цаһан седкләрн өгсн баһ үнтә зесиг йөрәһәд өгхлә, тер алтнас үнтә гиҗ эн үгд келгдҗәнә. Кен чигн күүнә җирһлин хаалһднь кезә чигн «цаһан седкл» болн «хар седкл» хойр зерглҗ харһад, цаһан седклнь болхла, күүнә җирһлд тусан күргнә, хар седклнь – күүнә җирһлд тушаһан халдана. Тер учр деерәс күүнд үнн чик сүв-селвг өгхләрн, танд эврәннь цаһан седклән келҗәнәв гицхәнә.
Кезәнә хальмгуд көгшдүдәр йөрәл авхулдг бәәсмн. Тегәд тана оньгт хойр йөрәл тусхаҗанавидн.
1921 җилд Хальмгин Приютненск әәмгә Көвүдә һазрт төрсн Җигүтән Бәрә (Дҗигутаев Бяря Мацакович) келүлсн йөрәл:

Хотын болн

Уудгнь – улан зандн цә болҗ,
Иддгнь – өөктә махн болҗ,
Ташдгнь – тосн болҗ,
Таалад теврдгнь – көвүн-күүкн болҗ,
Таслад уйдгнь – торһн-томч болҗ,
Идх-уух элвг-делвг болтха!
Ом мани бадмэ хум!
Цуг идх-уух элвг-делвг болҗ,
Идән-чигән элвг-делвг болҗ,
Салаһартн тосн, өөкн сарҗңнҗ,
Үсн, ээзгә, боз, аадмг,
Ээдмг, хурсн, шуурмг элвг-делвг болҗ,
Малыннь шүүсн-шимд күртҗ,
Зурһан зүүл әмтнә хормад багтҗ,
Амулң, цатхлң бәәхиг
Олн Деедс бурхн өршәтхә!
Ом мани бадмэ хум!

1927 җилд Ставропольск крайин Курск района Моздок селәнд төрсн Бульдинова Екатерина Лапсиевна гидг күүнәс бичүлҗ авсн йөрәл:

Баһчудт нерәдсн йөрәлмүд

Тадн, мана баһчуд,
Эн цагин сән җирһлд багтҗ,
Ик үүмән, дәәлдәнд болн
Ноолдан, цүүглдәнд бичә орлцҗ,
Хоорндан өшәтн болл уга,
Сәәхн тоомсрта, ухата йовҗ,
Эн ик үүмлдәтә цагт
Хоорндан җөөлн үгән күүндлдҗ,
Седкл, ухаһан медлцҗ,
Арһ, чидлән ниицулҗ,
Нег-негндән нөкд болҗ,
Амн-үгәрн дөңнҗ,
Кен негнәннь мууһинь дарҗ,
Кен негнәннь сәәһинь өргҗ,
Ө-өшән, һундл уга,
Ниицәтә сәәхн өмнкән хәәрлҗ,
Сән җирһлинтн цаг ирхиг
Амулң, өнр өсхитн
Үнн седкләсн йөрәҗәнәвидн!

МАНҖИН Намру

Видео