Хальмг теегин хәәртә үрн

Сегодня, 12:23 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Нүр үгин ормд: Эң-зах уга у-өргн хальмг тег эргәд, гегән-герлин болн эрүл-мендин халхин эклцин тууҗиг сергәхлә, тер саамд Бамба Шургучиевна Тимошкаеван нер оруллго күүндвр кеҗ болшго гиҗ сангдна. Давсн зун җилин хөрдгч җилмүдин эклцәр мана таңһчд советин йосн тогтад,уга- яду улс гегән-герлин тускар ухалҗ йовсн кемд Бамба Шургучиевна Хальмгин нег захднь, Манцин улуст,багшлад, кен-негнднь дөң-нөкдән күргҗ йовсн болдг.
-Эн җил Орһахна нертә гисн хәәртә үрн Бамба Шургучиевна Тимошкаеван 125 җилин өөн болхмн. 1901 җилд олн үртә малч Шуурһчин Петүн бүлд йисдгч үрн болҗ һарсн күүкн бичкнәсн авн керсү болдгарн цугтаһаснь йилһрҗәсмн. Тиигхд хальмг теегт сурһуль-эрдмин халх делгрүллһнд ик ач-тусан күргҗәсн багш Юркова Татьяна Дмитриевнала болн Хальмгин эрүл-менд харлһна керг бүрдәлһнд орлцҗ, Элстд түрүн эмнлһ сексн дамшлтта эмч Залкинд Семен Рафаиловичла бичкн Бамба таньлдснь хөвтә йовдл болв гиҗ сангдна. Эн хойр гегәрүлгч ик хар нүдтә хальмг күүкнә билгинь тер дарунь гилтә илдкҗ, сурһуль сурх селвг өгсн болна, - гиҗ шидр Орһахн селәнә сойлын Герин һардач Дельдинә Николай бахтҗ, отг-әәмгән туурулсн нег һазра күүкд күүнә тускар хальмг газетин умшачнрт медүлх күслтәһәр мана редакцд ирсн учран цәәлһв. Энүнә үгәр,нег хотна әмтн эврә цагтан төрскн һазр-усна нер һарһҗ йовсн улсин бәәдл-җирһлин туск тууҗиг улднь күргҗ шинҗлҗәдг учрар урднь олнд медгдәд уга чигн зәрм тоотыг тодрхалулх седкл зүүҗәдг болҗ һарв.
Күүнә тәвсн хөв.
Эк-эцкднь, күүкнд бийднь чигн хөв-кишг учрх гиҗ тер цагт нам уханд оршго юмн бәәсмн. Болв Бамбан җирһлд күүнә зүүднд үзгдәд уга өврмҗтә йовдл учрснь лавта болв. Деер келгдсәр, 1894 җилд Хазна ик сурһуль төгсәһәд, баһ наста Залкинд Семен Манцин улуст ирҗ эмчәр көдлҗәсмн. Бәәрн улс харңһу, сурһуль уга болҗахинь медәд, Семен Рафаилович эрүл-менд харлһна халхар көдлҗәсн деерән хамгин түрүнд сурһуль-эрдмин төр хаһлх кергтәһинь учртан авад, хальмг теегт күүкд улсин эклц сурһуль секлһнә керг арднь орҗ күцәсн болдг. Минь тиигхд орс хаана хатн Мария Федоровна нерән олн дунд туурулх күслтәһәр зәрм һазрт эврә мөңгәрн күүкд улсин сурһульмуд секчәсн бәәҗ. Ирлцңгү зәңг соңссн эмч тер дарунь гилтә хатнд бичг бичәд,эрлһән йовулсн бийнь удан цагт зөвшәл авч ядад, эврән Петербург балһснд күрәд,хатнла харһад седклин санаһан медүлснә хөөн арвн тавн ормта күүкдин сурһуль секлһнә төр сән таларн хаһлгдсн болдг. Тендәсн хәрҗ ирәд, хальмг тег эргҗ, шулун-шудрмг, ухата бичкдүдиг хәәҗ йовад, нәәмтә Бамбаг олҗ авдг болна.
Зуг күүкдиг цуглулад авчкхла, сурһуль секх бәәрн уга болҗ һарв,адг ядхдан шавр гер бәәсн болх яһна, гиҗ эмч зовлңшв. Тер түрү цагт шин гер бәрхин төлә мөңгн чигн, модн чигн уга бәәсмн. Мел эн кемд Элстин хаҗуд зәәсң Балзна Һәрән көндә гер бәәхинь соңсад,хальмг әмтнә нерн деерәс күүкдин шин сурһуль секлһнд дөңгән күргхинь сурсн бәәҗ. Аһнь сәәһән хәәһәд, зәәсң ик гейүртә бәәсн бийнь эврә улстан тусан күргхәр герән сулдхад, аһиннь төркн талагшан нүүҗ һарсмн.
Эн сурһуль секлһнә кемд соньн нег йовдл учрсинь бас тодлулх кергтә. Хальмг теегин аһуд геедрсн ишкә гермүдт өсәд-боссн арвн тавн күүкн орс кел, үзг-тамһ төрүц меддго бәәсн, өмсч йовх хуучн хувц-хунринь үзхд чигн эвго болҗасн мөн. Тегәд эмч Залкинд хальмг күүкдлә хамднь нег орс күүкиг бәәлһәд, тернь орчулач болад,багшт нөкд болҗав. Тиигәд хальмг теегт секгдсн түрүн сурһульд бичкн Бамба орсн болдг. Күүкд цугтан уга-яду улсин үрд болдмн,тегәд хатн Мария Федоровна нер һарһад, буйнч седклтә керг күцәһәд, сурһульмудыг эврә мөңгәрн теткҗәснь тер. Иим бүрдәцсин тоод хальмг сурһуль чигн бас орснь темдгтә болв.
Урднь сурһуль уга хальмг күүкд негл ишкә герин хаһрхан заагар үзгдҗәдг нарни герл мет шин җирһлд орад, талдан хувц өмсәд, орс кел дасад йосндан оңдарсн бәәдл һарв. Һурвн җил болад, баахн Бамба тавн җилин сурһулиг йилһән сәәнәр төгсәхләнь, эмч Залкинд энүг цааранднь сурһхин төлә дәкнәс Петербург балһс орҗ һардг болна.
Орһахнд экләд багшлсмн
Тер цагт Әәдрхнд зуг сәәчүдин, байн улсин үрд сурдг гимназь бәәсмн.Энүнә сурһульчнр җилдән һурвн зун шаху арслң өгәд, дор ормдан бәәһәд сурдг бәәҗ. Зуг угатя улсин күүкдт тиим арһ уга бәәснь лавта юмн. Семен Рафаилович болхла, ирлцңгү төр хаһлад арднь орҗ көөлдәд бәәҗ, эн гимназьд хойр хальмг күүк орулх зөвшәл авсн болдгчн. Тегәд 1912 җилд Бамба Лола бәәрнд секгдсн хальмг сурһуль төгсәһәд, Эрнцнә Цаһанла хамдан Әәдрхнә гимназьд сурхар һарч йовна. Орс келтә эклц сурһульд сән медрл авсн байн улсин күүкдәс йилһрәд, сәәнәр сурад,агчмин зуурт олна нүүрт һарсн Бамба цугтаһаснь ончрад бәәснь кен-негинь өврүлв яһв... Эн гимназьд бүкл дөрвн җилдән сурһуль-эрдмин халхар гүн медрл хоршаһад, шүүврән өгәд, номта күн болад, теегтән хәрҗ ирсмн. Тер кемд улусмудт болн әәмгүдт күүкд болн көвүд сурдг сурһульмуд олар секгдәд бәәв.
- Бамба Шургучиевнаг Әәдрхнәс ирм цацу 1918 җилд төрскн әәмгтән көвүд сурдг интернат секхин төлә Орһахнур илгәсн бәәҗ. Тегәд сул шавр гер олҗ авад, угатя улсин көвүдиг цуглулад экләд сурһсн мөн. Байн эк-эцкнрнь угатя күүкдин хаҗуд эврә үрдин нер һуташго болад, эднән салу сурһульд орулҗасмн. Әәмгтән сурһуль сексн кемд бас нег өврмҗтә йовдл учрсн болна. Цөн җил хооран нег һазра улсин хаҗуд бәәсн күүкн ода ухата,медрлтә багш болад,эврәкстән үзг-тамһ зааҗ өгсн деерән эднд шин җирһлин, орс хан ширәһәсн буулһгдсна,шин дегтрмүдин тускар чигн тодрха цәәлһвр өгдгнь олыг соньмсулҗав. Күүкд бәәтхә нам бөдүн улс чигн Бамба Шургучиевна тал ирҗ, селвг сурдг бәәҗ.Тиигәд нег һазра мана күүкн Орһахна әәмгт сурһуль-эрдмин халхар герл орулҗ, эврә улсин сә хәәҗ, дөрвн җилдән багшлсн мөн, - гиҗ Николай Борисович күүндврән цааранднь давулв.
Тиигҗәтл хальмг теегт советин йосн тогтад, советск-партийн көдләчнр кергтә болв. Политикин халхар чигн гүн медрлтә Бамба Шургучиевнаг Москваһур шишлң сурһульд йовулх шиидвр авгдад,тенд партин көдләчнриг белддг Я.Свердловин нертә ик сурһульд орсмн. Седклән тусхаҗ даавртаһар арвн дөрвн сардан сурсна хөөн хальмг теегтән хәрҗ ирәд, 1922 җилд Әәдрхнд советск-партийн сурһуль секәд, эндән чигн багшлсн бәәҗ. Хальмг теегин зах болһнас малчнрин, заһсчнрин, тәрәчнрин күүкд- көвүд энд сурхар цуглрсн мөн.Бамба Шургучиевна болхла, эдниг балһсна театрт дахулҗ одад, нәр-наадд үзүләд, соньн әмтнлә харһлтс чигн бүрдәдг бәәсмн. Нег талд багш болад,наадк кемднь ах үр-дүңгнь, селвгчнь чигн болад,цугтаднь дөң-тусан күргҗ йовснь мел үнн юмн.
Эмч болхар шиидв
Тер җилмүдт генткн хальмг теегәр торһн киилг, халун өвчн,ханядн гем олн дунд тархагдад, ик әәмшг учрна. Тегәд нег үлү хальмг улс дунд тиим зовлңта бәәдл учрҗахинь тоод авад,баахн багш Әәдрхнд эмчин күрәлңд сурхар шиидәд, көдлн бәәҗ, эмчин эрдм дассн болдг. 1928 җилд ирлцңгү сурһулян төгсәһәд,эврә нутгтан хальдврта гем гетлҗ, эмнлһнә халх делгрүлх күслтәһәр эн хәрҗ ирнә.
Тиигхд Хальмг Таңһчин эрүл-менд харлһна кергиг бүрдәсн нертә эмч Үлмҗ Душан баахн мергҗлтиг бүләнәр тосад, Яшкульд секгдсн Улан герт эмч кергтә гиһәд, Бамба Шургучиевнаг тиигәрән йовулдг болна. Тер хол җилмүдт хальмг хотн-селәд нег-негнәсн зөвәр ууҗмд бәәршлдг, тиигхд сән хаалһ, гемтә улст күрдг көлгн чигн уга бәәсн цаг, хәрнь, зуг эмәлтә мөр унад йовхла, тернь чигн болдг мөн.
Удл уга бәәрн әмтн баахн эмчд иткәд, келсн үгднь орад, дөң-нөкд сурад дару-дарунь энүн тал ирдг болв. Нег дәкҗ ик холас эмәлтә мөрән хаҗудан көтләд,нег залу ирдг болна. Геринм күүкд күүнә әмнь һарн гиҗәнә,буйн болтха,нөкд болтн, гиҗ сурснд Бамба Шургучиевна удан ухаллго залуг дахад, хол хаалһд һарч йовна. Ирм цацу әрә киитә саата гергнд эм өгәд, зүркинь батлсна дару күүкд күн гиигрәд, зовдган уурна. Негн биш, хойр күүнә әмнд орлцвт, гиҗ залунь эмчд ик ханлтта бәәхән медүләд асхрулад чигн авна. Бийнь чинән уга шинкн гиигрсн гергн күргсн ачинь хәрүлхәр эмчд халун цә буслһҗ өгхәр орнасн босад шамдҗ йовсинь үзчкәд, Бамба Шургучиевна энүг хөрнә. Өр цәәҗ йовх кемд эмәлтә мөрән унад, эмч Яшкуль тал гүүлгҗ һарна.
Тиигәд нег җилдән Яшкульд көдлснә дару энүг шин эмнлһн секгдҗәсн Үлдчн селәнүр һарһсмн. Эндән дөрвн җилдән көдләд, ик дамшлт хоршаһад сән эмч болад, нер һарв. Зуг кен-негнәннь дотрк гем үзҗ илдкәд,күүнә зүрк, элк-оошк шинҗләд эмнхд чигн амр болх гиҗ ухалад,рентген кедг эмчин эрдм дасхар Бамба Шургучиевна Ленинград орсн бәәҗ. Шин медрл хоршаһад хәрҗ ирхләнь, дигтә Элстд таңһчин шин эмнлһн секгдҗәсн кемд дамшлтта эмчд рентгенә әңгин көдлмш даалһгдсн болдг. Тегәд герлтә шилд орулад, кен-негнәннь геминь илдкәд эдгәхд эн ик ач-тусан күргв.Тиигәд бүкл арвн һар җилдән эндән көдлҗәсн кемд генткн Төрскән харсгч Алдр дән эклнә.
Зөргтә кевәр Төрскән харсла
Фронтд түрүн зергләнд салдсмудта хамдан эмчнр чигн бас һарч йовв.Тегәд 1941 җилин һаха сард Бамба Тимошкаева Өмн үзгин-Барун фронтд йовулгдад, госпитальд көдлв. Баахн салдсмудт омг үүдәҗ, сүв-селвг өгч, бүлән үгәрн чигн дөңнәд арднь орҗ эдниг эмнв. Дарунь Ар үзгин_Кавказд болсн догшн дәәлдәнд зөргтәһәр церглсн төләднь Бамба Шургучиевнаг Улан Одна орденәр ачлх шиидвр авгдсмн. Закавказск фронтд йовсн кемдән зе көвүндән нег бичг илгәснь хадһлгдҗ: «Мини эңкр зе! Эндр һаха сарин 9-д чини һарсн өдр мөн. Чи ода тавта болвч. Эңкр чамаһан йөрәҗәнәв, халхасчнь үмсчәнәв. Ут наста, бат кишгтә бол! Ээҗчн диилвр бәрәд, удлго хәрҗ ирх,ээҗән күләҗә, эңкр зем!» Тегәд ээҗин халун седклиг герчлсн эн бичг цаг ирвәс шарлад хуучрсн бийнь тер цагиг лавтаһар иткүлсн болҗ медгднә биший…
Дарунь Бамба Шургучиевна Закарпатск фронтд залу-зөрмгәр церглсн төләдән бас өөдәнәр ачлгдсн бәәҗ. Воронежск болн 1 Украинск фронтд болсн дәәлдәнә йовудт кесг миңһәд салдсин әм аврсн чигн мөн. Урднь ах лейтенантын цол зүүҗ йовсн эмч удл уга капитан болад, нер һарв.1945 җилд хортыг күүчәд, мана советск салдсмуд диилвр бәрәд, эмч-салдс Тимошкаева Киргизин Фрунзе балһснд ирхләнь, дамшлтта,гун медрлтә эмчиг эмнлһнә цуг бүрдәцст көдлмшт дуудсн бәәҗ. Бамба Шургучиевна болхла, дәәнә инвалидмүдиг эмндг госпитальд болн ирлцңгү күрәлңд рентген кедг әңгиг һардҗ үнн-чик седклтәһәр көдлв.
Эврә һазртан ирсн ик байр
Тууврт бәәсн хальмгудт төрскн теегтән нүүҗ ирх зөв өгхләнь, 1957 җилд нег һазра мана эмч Элстд ирҗ, таңһчин эмнлһнд эврә эрдмәрн көдлсн болдг. Олн-әмтнд күргсн ик ач-тусинь үнләд, 1960 җилд Бамба Тимошкаевад Хальмг АССР-ин Деед Советин президиумин тогтаврар «Хальмг АССР-ин ачта эмч» гидг өөдән нерн зүүлһгдсмн. Ут турштан дөчн һар җилдән эрүл-менд харлһна халхар седклән тәвҗ көдлсн эмчин олн ачлврмуднь цуг хальмг улсин төлә чигн ик бахмҗ болдгнь мел үнн.
Экиннь үлгүрәр эмчин эрдмәр олн җилмүдт көдлсн Эльза Санджиевнан нерн бас эврә таңһчин һатц чигн темдгтә гих кергтә. Келхд, 1966 җилд хальмг күүкд улс дундас түрүн болҗ гүн медрлтә эн эмчиг Ленинә орденәр ачлсиг чигн мартҗ болшго. Бамба Шургучиевна күүкндән чик сурһмҗ өгәд, җирһлин хаалһднь орулсн мөн.Киргизьд эктәһән хамдан көдлсн саамд Эльза Санджиевна гүлгн гемин туст дамшад, ирлцңгү эмнлһиг һардҗ йовсн бәәҗ. Җирдгч җилмүдин эклцәр болхла, Хальмг АССР-ин Министрмүдин Советин дуудврар хәрҗ ирәд, кесгтән таңһчин эмнлһиг чадмгар һардсмн. Зуг гүлгн гем эмнлһнә кергиг төрскн һазртан делгрүлҗ,эврәкстән дөңгән күргх күслән эн мартлго бәәсмн. Тегәд далдгч җилмүдт шишлң эмнлһн секгдәд,гүлгн гемтә улсиг дор ормдан эмндг болснь ик чинртә йовдл болҗ тоолгдв. Эндр болхла таңһчин гүлгн гемин эмнлһн Э.С.Тимошкаеван нер зүүҗ, кеҗ-күцәсинь өөдәнәр үнлҗ, туурмҗта кергинь цаарандан делгрүлҗ йовна.
Тегәд эк күүкн хойр эрүл-менд харлһна халх делгрүллһнд ик ач-тусан күргәд, Хальмг Таңһчин тууҗд зөвтә орман эзлсн улс болҗахнь маһд уга. Кен-негнләнь ээлтә, тоомсрта, дамшлтта, сән седклтә эмчнриг олн дунд тевчҗ күндлҗ йовсн болдг.Көдлмштән дааврта, келсән күцәдг, зөрсндән күрдг Тимошкаевихн кезә чигн баахн мергҗлтнрлә байн дамшлтарн хувалцж, шин үйин эмчнр белдлһнә кергт шунмһа кевәр орлцсмн.Тиигәд угатя улсин өнр-өсклң бүлд һарсн Бамба күүкн иргчдән ик күн болад, төрскн Орһахна әәмгән туурулҗ, хөв- кишгән олв, гиҗ Дельдинә Николай бахтсн бәәдлтәһәр келврән төгсәв.
Бичҗ авснь Шагҗин Любовь

Видео