Хуучн газетин тойгудыг хадһлхин төлә

Сегодня, 13:21 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг, Сойл

Хальмг номин төвин көдләчнрин ач-тусар 1957 җиләс авн Хальмг Таңһчиг шинәс босхсна хөөн һарчасн келн-улсин «Хальмг үнн» газетин хуучн тойгуд өдгә цагин эв-арһ олзлсна ашт шинрүлгдв.

- Орн-нутгин йосна күчәр һәәлгдсн хальмг улс Сиврин аврлт уга тууврин күчр-күнд зовлңгиг арвн һурвн җилин туршарт дааҗ һарад далн җил хооран төрскн таңһчдан ирв. «Хальмг улс машидәс буулдад, ууляд-унҗад төрскн һазртан мөргәд үүмсн билә», - гиҗ тер һашута чигн, байрта чигн кем сананднь мөңкинд үлдснә тускар медәтнр келнә.
Далн җил хооран Хальмг Таңһч босхгдла, тер җил чигн «Хальмг үнн» газетин түрүн тойг барас һарсмн. Әмтн арвн һурвн җилин хөөн шинәс төрскн келәр һарсн газетән умшад, тиим йовдл учрснд нам итклго цань уга байрлҗ йовсмн. Тер түрүн тойгудыг Сиврт үлдсн таньл-үзлдән, үүрмүдтән поштар илгәдг бәәсмн.
Тиим кевәр «Хальмг үнн» газетин седкүлчнр тер цагин кесг йовдлыг олн улст медүлҗәлә, тер цага зургудыг иргчдән нертә бичәч болсн Балакан Алексей цокчасмн.
- Болв далн җил хооран һарчасн газетин тойгуд ода хуучрад, шарлад, һартан авхла нам дарунь шуурн гиһәд, тегәд газетиг өдгә цагин эв-арһ олзлад шинрүлх седкл үүдв, - гиҗ тер көдлмшин тускар РАН-а КНЦ-н һардач Кукана Виктория келв.
Келн-улсин газетиг өдгә цагин янзар шинрүллһнә амр биш көдлмшиг Хальмг номин Төвин баһ наста көдләчнр күцәв. Яһад «Хальмг үнн» шүүҗ авгдв гихлә, тернь келн-улсин һарц болҗана, хальмг улсин санан-седклинь төвәр үзүлҗәлә, таңһчин йосна бүрдәцсин газет болҗасмн. Тиигчкәд «Хальмг үнн» газетд амн үгин зөөрин кесг материал, бичәчнрин шүлгүд, келврмүд барлгдҗала.
Болв газетин халхст дәәнә тускар зуг цөөкн статья һарчала гиҗ Төвин һардач темдглв. Хәрнь Диилврин өдрин өмн өргнд хальмг баатрмудын үүлдврин тускар барлгдҗасмн. 110-ч тойгта Хальмг мөрн цергә дәәчнр хортна дәврлһнәс әәһәд фронтас зулҗ әрлсмн гисн худл зәңг дәәнә кемд бас тархагдҗала. Тууврин болн хальмг дәәчнрин Широклагин зовлңгин туск статьяс зуг 1990 җилмүдт экләд һарв. Түрүн тиим статьяг газетин ах редактор Җамбин Ярослав бичҗ. «Станция «Половинка» гиҗ тернь нерәдгдҗәлә. Тиигхд газетд көдлҗәсн Санҗ Һәрән Иван тер төрәр бичҗәсмн.
1957 җилд болхла нурһлҗ тосхлтын, таңһчиг босхлһна көдлмшин тускар барлгдҗав гиҗ Кукана Виктория заав. Терүнә келсәр, Хальмг Таңһчиг талдан һазрт босхх селвг орулгдҗала. Болв мана ах үйин элчнр, мана аавнр-ээҗнр өвкнрин һазр талан йовхар седв. Тиим кевәр теднә ач-тусар Хальмг Таңһч хуучн һазртан босхгдла, тер йовдл учрснд бидн мана ах үйин улст ханлтан өргх зөвтәвидн гиҗ Виктория Васильевна темдглв.
Тиигчкәд кесгнь сүл җилмүдт Сиврт герән бәрәд, малан асрад, эдл-ахуһан бүрдәһәд му биш бәәлә. Тиим болв чигн ик зунь хоршаҗ авсн зөөрән хаяд, төрскн һазрурн хәрҗ ирсмн. Хальмг Таңһчд тер түрүн саамд 65 миңһн хальмгуд бәәсмн. Эднәс кесгнь тууврт һарсн болдг. Хальмг Таңһч эднә төлә төрскн һазр гиҗ сангдҗасмн уга, зуг дәәнә өмн энд бәәсн, тууврин хөөн әмд үлдсн эднә аавнр-ээҗнр, өвкнр, кирцхд 10 миңһн күн, төрскн һазран мартлго, дорас өсч йовх үйнрт сурһмҗ өгсмн гиҗ Төвин һардач онц заав.
Тер мет РАН-а КНЦ-н һардачин дарук Баяна Александра төвин көдләчнрин күцәсн талдан чигн көдлмшин тускар келв. Иигәд, 1917 җилин хулһн сарин хүвсхлин хөөн һазадын ордудт һарчасн «Улан залат», «Вольное казачество» гидг седкүлмүдин тойгуд өдгә цага эв-арһар шинрүлгдлә, тер көдлмш өдгә цагин кергсл олзлҗ күцәгдв. Хальмг номин Төвин көдләчнр шүүҗ авсн РНФ-ин мөрән мөңгәр тер өдгә цагин кергсл хулдҗ авгдла, гиҗ Александра Тагировна темдглв. Талдан чигн бүрдәцст, тер тоод таңһчин Келн-улсин архивд болн Амр Санана нертә дегтрин саңд тиим кергслиг номин Төв белглв.
1957 җиләс авн 2012 җил күртл һарчасн «Хальмг үнн» газетин 13157 тойг тооһин кев-янзд орулгдв, яһад гихлә тиигхд 250 тойг җилдән һарчала. 1957-2020 җилмүдт һарчасн «Теегин герл» седкүлин тойгуд бас өдгә цагин эв-арһин дөңгәр шинрүлгдв. Тер мет талдан чигн һарцс, тер тоод «Улан хальмг», «Таңһчин зәңг» газетмүдин тойгудыг өөрхн иргчд Интернетд умшҗ болхмн. Орс келәр һарчасн газетмүд бас хөөннь шинрүлгдх гиҗ һардачин дарук темдглв.
«Хальмг үнн» газетиг ода төрскн келнә кичәлмүдт чигн олзлҗ болхмн, келнд, сойлд, утх-зокъялд нерәдсн ховр кесг тоотыг энд олҗ болхмн гиҗ номт заав.
Хальмг улсин бичәч, таңһчин күндтә иргн Нуура Владимир Элстин багшин училищт сурчасн кемд 1959 җилд «Хальмг үннд» корректор болҗ көдлснә туск тодлврарн хувалцв. Үзг-үзгәр үг болһниг түүҗ авад газетиг белдҗәләвидн, дарук тойг барлгдхинь өр цәәтл күләдг биләвидн, гиҗ Владимир Дорджиевич тодлв. Бичәчнр Саңһҗин Бося, Балакан Алексей, Инҗин Лиҗ, Байдын Санҗара, Бембин Тимофей бас газетд көдлҗәлә. Бембә өдр болһн хальмг бичәчнр үүдәсн шин үүдәврмүдән утх-зокъялын халхд барлдг бәәсмн.
«Мадниг далн җил хооран ирхлә Элстд «Родина» кинотеатр, Улан гер болн хуучн гастроном бүрдәцс билә, хальмг улс хотл балһсан шинәс босхч авхар зүткв. Ода Элст өсәд-өргҗәд, кесг улсиг ке-сәәхн бәәдләрн өврүлҗәнә, тиим кевәр мана хальмг кел, сойл босхч, әмдрүлҗ, иргч үйнрин, цуг хальмг олн улсин байр-бахмҗ болтха», - гиҗ күндтә бичәч тоолвран медүлв.
Цааранднь бичәч Григорий Кукарека газетин болн урн үгин тускар келв. Газет угаһар хальмг утх-зокъял чигн уга болх бәәсмн. Район болһнд эврә бичәч бәәнә, Баһ Дөрвдә әәмгт – Бадмин Алексей, Үстин һазрт - Балакан Алексей, Лаганьд - Бембин Тимофей, Ик Буурлд-Тачин Анҗа болн Нармин Морхаҗ, теднә үүдәлтин тускар сурһульчнрла харһлт кеҗ, үүдәвринь умшҗ келҗ өгх кергтә, бичкдүд дегтрт дурта болдгиг дасхх кергтә гиҗ Григорий Григорьевич заав келв. Балакан Алексейин «Һурвн зург» түүк делкән 22 келнд орчулгдсиг чигн эн тодлулв.
Харһлтд орлцачнр Хальмг номин Төвин көдләчнрин күцәсн аһу ик көдлмш темдглҗ теднд ханлтан өргв.

ТҮРВӘН Һуна

Видео